Το χάραμα του 1964 βρίσκει την Κύπρο βουτηγμένη στο αίμα από τις εχθροπραξίες Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, που είχαν αφορμή το φόνο Τουρκοκύπριας στη Λευκωσία τη νύκτα της 20 προς 21 Δεκεμβρίου 1963 και αφορμή την αντίδραση της Άγκυρας στην απόπειρα του αρχιεπισκόπου και προέδρου της Κύπρου Μακαρίου να τροποποιήσει μονομερώς το καθεστώς που επέβαλαν οι συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Βρετανικά στρατεύματα έχουν ήδη παρεμβληθεί μεταξύ των αντιμαχομένων, ενώ την ύστατη ώρα έχει αποτραπεί τουρκική εισβολή στην Κύπρο, τη νύκτα της 27 προς 28 Δεκεμβρίου 1963, έπειτα από παρέμβαση του Αμερικανού προέδρου Lyndon Baines Johnson προς την Άγκυρα και σοβιετικό μήνυμα συμπαράστασης προς τον Μακάριο.
Στη Λευκωσία η «πράσινη γραμμή» χωρίζει Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους.
Στις 15 Ιανουαρίου 1964 συνέρχεται στο Λονδίνο, κάτω από την πίεση της αμερικανικής και της βρετανικής κυβέρνησης, η αποκαλούμενη Πενταμερής Διάσκεψη, με τη συμμετοχή της Βρετανίας, της Τουρκίας, της Ελλάδας και ανά ενός εκπροσώπου των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων. Η μη πρόσκληση της κυπριακής κυβέρνησης υποδηλώνει και τους στόχους των διοργανωτών της, που ήταν η κατάλυση της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο Βρετανός υπουργός των Κοινοπολιτειακών Σχέσεων Ντάνκαν Σαντς προτείνει ευθέως την ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ, πράγμα που βέβαια απορρίπτει η ελληνοκυπριακή κυβέρνηση, αφού ο Μακάριος αποτελεί ηγετική φυσιογνωμία του κινήματος των Αδεσμεύτων. Στις 21 Ιανουαρίου υποβάλλει το πλήρες σχέδιό του, στο οποίο δεν συμπεριλαμβάνεται η ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ αλλά έχει έντονα διχοτομικά στοιχεία, καθώς αφαιρεί ουσιώδεις τομείς της δημόσιας ζωής από τον έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης του νησιού. Οι Ελληνοκύπριοι το απορρίπτουν, προκαλώντας την οργή του βρετανικού Τύπου, ο οποίος προτείνει πλέον τη διανομή της Κύπρου μεταξύ Βρετανίας, Ελλάδας και Τουρκίας. Οι Αμερικανοί, ανήσυχοι από το διαφαινόμενο αδιέξοδο, παρεμβαίνουν. Ο υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ George Ball, σε συνεργασία με τον Ντάνκαν Σαντς, συμβάλλει καθοριστικό στην εκποίηση ενός νέου σχεδίου, το οποίο μένει στην ιστορία ως Αγγλοαμερικανικό και κατατίθεται στη διάσκεψη την 31η Ιανουαρίου. «Θα εγκατασταθεί εν Κύπρω ειρηνευτική δύναμις, ήτις θα αποτελήται από στρατεύματα των χωρών του ΝΑΤΟ» αναφέρει το πρώτο από τα 13 συνολικά σημεία του σχεδίου. Οι Τούρκοι και οι Τουρκοκύπριοι το αποδέχονται, ζητώντας ο αριθμός των τουρκικών στρατευμάτων που θα μετέχουν στην ειρηνευτική δύναμη να είναι «ιδιαίτερα αυξημένος». «Η Βασιλική Κυβέρνησις της Ελλάδος επιθυμεί να εκφράση την κατ’ αρχήν αποδοχήν της προτάσεως» αναφέρει επίσης το απαντητικό έγγραφο του υπηρεσιακού πρωθυπουργού Ιωάννη Παρασκευόπουλου, το οποίο καταρτίζεται έπειτα από σύσκεψη υπό την προεδρία του διαδόχου Κωνσταντίνου, με συμμετοχή μελών της κυβέρνησης και των αρχηγών των πολιτικών κομμάτων. Στη συνέχεια η ελληνική απάντηση εισηγείται ορισμένες τροποποιήσεις. Αντίθετα, η απάντηση του Μακαρίου στις 4 Φεβρουαρίου είναι αναλυτική αλλά κατηγορηματική: «Οι προτάσεις αυτές δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές». Μετά την απορριπτική στάση της ελληνοτουρκικής πλευράς λήγουν άκαρπες οι εργασίες της Πενταμερούς στις 10 Φεβρουαρίου. Στο μεταξύ το αγγλοαμερικανικό σχέδιο νατοποίησης της Κύπρου προκαλεί σφοδρή αντίθεση της ΕΣΣΔ. Ο Nikita Khrushchev, με επιστολές του προς τις κυβερνήσεις των ΗΠΑ, της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Τουρκίας και της Ελλάδας, καταγγέλλει την «ιμπεριαλιστική πολιτική του ΝΑΤΟ» και προειδοποιεί ότι η Μόσχα δεν θα μείνει αδιάφορη αν επιχειρηθεί οποιαδήποτε επέμβαση στην Κύπρο. Οι Αμερικανοί ανησυχούν από το αυξανόμενο σοβιετικό ενδιαφέρον και προσπαθούν να εκβιάσουν την επιβολή λύσης σύμφωνης με τα συμφέροντα της Δύσης. Έτσι ο Αμερικανός υφυπουργός Εξωτερικών George Ball, με επιστολή του Johnson προς τον Μακάριο ανά χείρας, σπεύδει στη Λευκωσία. Ελάχιστα 24ωρα πριν από τις ελληνικές εκλογές της 16ης Φεβρουάριου, ο George Ball παρουσιάζει διαδοχικά δύο εκδοχές ενός αμερικανικού σχεδίου για το Κυπριακό, στις 12 και 13 Φεβρουάριου. Ακολουθούν εξαιρετικά φορτικές πιέσεις και θυελλώδεις συζητήσεις, αλλά ο Μακάριος είναι άκαμπτος, καθώς η ουσία των προτάσεων Ball παραμένει η ουσιαστική υπαγωγή της Κύπρου στον έλεγχο του ΝΑΤΟ, με παράλληλο παραμερισμό της κυπριακής κυβέρνησης. Δεν έχουν περάσει ούτε δέκα μέρες από τη θριαμβευτική νίκη του Γ. Παπανδρέου στις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου και σημειώνονται οι πρώτες τριβές στις σχέσεις του Έλληνα πρωθυπουργού με τον Μακάριο. «Κινδυνεύομεν να πληροφορούμενα τας Υμετέρας πρωτοβουλίας ως αναγνώσται του διεθνούς τύπου» αναφέρει μεταξύ άλλων σε επιστολή του στις 25 Φεβρουάριου προς τον Μακάριο ο Γ. Παπανδρέου, όπου διατυπώνει για πρώτη φορά σε ήπια μορφή και τη θεωρία του «εθνικού κέντρου» και του «προβαδίσματος» της Αθήνας απέναντι στη Λευκωσία.
Οι διακοινοτικές συγκρούσεις μαίνονται όλο τον χρόνο στην Κύπρο. Ο Μακάριος απαντάει με μακροσκελέστατη επιστολή την 1η Μαρτίου και αποκαλύπτει ότι οι Βρετανοί όχι μόνο ήταν εκ των προτέρων εν γνώσει των «13 σημείων» ιης μοιραίας κίνησης μονομερούς αναθεώρησης του κυπριακού Συντάγματος εκ μέρους του αρχιεπισκόπου, αλλά και τον ενθάρρυναν προς την κατεύθυνση αυτή. «Κατά τον παρελθόντα Νοέμβριον έλαβον διό του Βρετανού υπάτου αρμοστού μήνυμα του υπουργού Κοινοπολιτειακών Σχέσεων κ. Ντόνκαν Σαντς ότι συνεφώνει προς την επιδιωκομένην τροποποίησιν ορισμένων συνταγματικών διατάξεων… Συνεβούλευε δε να ετοιμάσω άνευ καθυστερήσεων έγγραφον περιλαμβάνον τας κατά την γνώμην μου καταργητέας ή τροποιιοιητέας διατάξεις… Με την συμβουλήν αυτήν και παρότρυνσιν του κ. Σαντς ητοίμασα το γνωστόν έγγραφον με τα 13 σημεία των προτάσεών μου. Εθεσα τούτο υπ’ όψιν του Βρετανού υπάτου αρμοστού, όστις, αφού συνεννοήθη, ως αντιλαμβάνομαι, μετά της κυβερνήσεώς του, έκαμεν ορισμένος εισηγήσεις επί τινων σημείων. Απεδέχθην τας εισηγήσεις του και εν συνεργασία μετ’ αυτού εγένετο η τελική διατύπωσις του εγγράφου… Τα επακολουθήοαντα διέψευσαν, δυστυχώς, τας επί της βρετανικής κυβερνήσεώς ελπίδας μου, της οποίας εν προκειμένω η στάσις ουδόλως υπήρξεν ειλικρινής», αναφέρει ο Μακάριος μεταξύ άλλων στην αποκαλυπτική επιστολή του. Στο μεταξύ, έπειτα από αίτηση της κυπριακής κυβέρνησης, έχει αρχίσει από τις 18 Φεβρουαρίου η συζήτηση του Κυπριακού στο Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο HE. Στις 4 Μαρτίου εκδίδει ομόφωνα ψήφισμα, με το οποίο καλεί όλα τα κράτη-μέλη «να απόσχουν από κάθε ενέργεια ή απειλή ενέργειας που θα μπορούσε να επιδεινώσει την κατάσταση στην κυρίαρχη Δημοκρατία της Κύπρου ή να θέσει σε κίνδυνο τη διεθνή ειρήνη», υπενθυμίζοντας ότι «όλα τα μέλη πρέπει να απέχουν στις διεθνείς σχέσεις τους από απειλή ή χρήση βίας εναντίον της ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιοσδήποτε κράτους». Ταυτόχρονα αποφασίζει τη συγκρότηση ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ και όχι του ΝΑΤΟ. Πρόκειται για σοβαρή νίκη της Κύπρου, στην οποία αντιδρούν με ένοπλες προκλήσεις οι Τουρκοκύπριοι, την επόμενη κιόλας ημέρα. Στις 5 Μαρτίου κινούνται προς το χωριό Τέμπλος, που βρίσκεται 3 χιλιόμετρα δυτικά της Κηρύνειας, με στόχο να επεκτείνουν τον θύλακο Λευκωσίας και να εξασφαλίσουν διέξοδο προς τη θάλασσα. Ταυτόχρονα προβοκάτορες τοποθετούν βόμβα στην τουρκική κοινοτική Βουλή, ενώ στις 7 Μαρτίου Τουρκοκύπριοι επιτίθενται στον ελληνικό τομέα της Πάφου, σκοτώνοντας επτά Ελληνοκύπριους, τραυματίζοντας περισσότερους και παίρνοντας ομήρους. Ακολουθεί μετά διήμερο αντεπίθεση της κυπριακής αστυνομίας, αιματοχυσία, ανακατάληψη περιοχών, απελευθέρωση ομήρων, αλλά και σύλληψη, στις 9 Μαρτίου, Τουρκοκυπρίων ομήρων: τεσσάρων ανδρών, πέντε γυναικών και δεκαπέντε παιδιών, που κρατούνται στον ελληνοκυπριακό τομέα ώς τις 12 Μαρτίου, οπότε και απελευθερώνονται μέσω του Ερυθρού Σταυρού. Στις 13 Μαρτίου η Αγκυρα επιδίδει ανακοίνωση στην κυπριακή κυβέρνηση και αντίγραφό της στην Αθήνα και το Λονδίνο, απειλώντας εισβολή στην Κύπρο. Ο Μακάριος στο μεταξύ βρίσκεται στην Αθήνα για την κηδεία του βασιλιά Παύλου, η οποία γίνεται στις 12 Μαρτίου. Αμέσως μετά την επίδοση της τουρκικής ανακοίνωσης συμμετέχει σε έκτακτη σύσκεψη οτην πρωθυπουργική κατοικία στο Καστρί, όπου γίνεται εισήγηση να επικοινωνήσει ο βασιλιάς Κωνσταντίνος τηλεφωνικώς με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Λ. Τζόνσον και να ζητήσει την παρέμβασή του για να αποτραπεί ελληνοτουρκικός πόλεμος. Η κυπριακή κυβέρνηση ζητάει νέα έκτακτη σύγκληση του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο πράγματι συνέρχεται τις πρωινές ώρες της 14ης Μαρτίου και καλεί πάλι τα ενδιαφερόμενο μέλη να απόσχουν από οποιαδήποτε ενέργεια μπορεί να απειλήοει τη διεθνή ειρήνη. Ετσι αποφεύγεται και πάλι την ύστατη ώρα η τουρκική εισβολή. Η κρίση όμως δεν εκτονώνεται. Η τουρκική Βουλή σε μυστική συνεδρίασή της, στις 16 Μαρτίου, εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση İsmet İnönü να προχωρήσει σε απόβαση στην Κύπρο, αν το κρίνει αναγκαίο, χωρίς περαιτέρω κοινοβουλευτική έγκριση.
Οι Βρετανοί παρεμβάλλονται μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων και χαράσσουν την «Πράσινη Γραμμή» στη Λευκωσία. Μέσα στο κλίμα αυτό, στις 11 Απριλίου ο Μακάριος έρχεται στην Αθήνα και συμμετέχει σε σύσκεψη στο Καστρί υπό τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου, όπου αποφασίζεται να αρχίσει μυστική αποστολή ελληνικών στρατευμάτων στην Κύπρο. «Αι συνθήκαι της Ζυρίχης και του Λονδίνου απεδείχθησαν εκ των πραγμάτων ανεφάρμοστοι. Ωδήγηοαν εις αδιέξοδον… Η καταγγελία της Συνθήκης εκ μέρους του αρχιεπισκόπου Μακαρίου απετέλεσε απλώς τυπικήν επιβεβαίωσιν της υφισταμένης ήδη και διεθνώς αναγνωρισθείης πραγματικής καταστάσεως», αναφέρεται σε ανακοίνωση που δίνει ο πρωθυπουργός προς τον Τύπο μετά τη σύσκεψη. Καθώς η ταχύτατη και αθρόα αποστολή ελληνικών στρατευμάτων ενισχύει αποφασιστικά τη στρατιωτική υπεροχή των Ελληνοκυπρίων πάνω στο νησί, η κυπριακή κυβέρνηση αποφασίζει να προχωρήσει σε μεγάλης έκτασης εκκαθαριστικές επιχειρήσεις κατά των Τουρκοκυπρίων στην οροσειρά Πενταδάκτυλος. Στις 25 Απριλίου μονάδες της κυπριακής Εθνικής Φρουράς και ένοπλες ομάδες του Βάσου Λυοσαρίδη αρχίζουν επίθεση εναντίον τού στρατηγικής σημασίας φρουρίου του Αγίου Ιλαρίωνα. Η επιχείρηση αποτυγχάνει παταγωδώς, καθώς ο Γ. Παπανδρέου κατηγορεί τον Μακάριο ότι προχώρησε στην επικίνδυνη επιχείρηση χωρίς να συνεννοηθεί προηγουμένως με την ελληνική κυβέρνηση, κατά παράβαση των συμφωνηθέντων και έτσι το Γενικό Επιτελείο διατάζει αναστολή των εχθροπραξιών. Η κατάσταοη στο νησί παραμένει έκρυθμη, καθώς οι αιματηρές συγκρούσεις συνεχίζονται. Η Αγκυρα φυσικά έχει πληροφορίες για την αποστολή ελληνικών στρατευμάτων. Φοβάται ότι θα χάσει τη συνολική αναμφισβήτητη περιοχή, οπότε, για να αντιδρόσει, ετοιμάζει εκ νέου σχέδια άμεσης εισβολής στην Κύπρο. Πληροφορίες τοποθετούν την ημερομηνία έναρξης της τουρκικής εισβολής στις 5 Ιουνίου.
Στην Αθήνα οι διαδηλωτές παριστάνουν τον Αμερικανό πρόεδρό Lyndon Baines Johnson με τούρκικο φέσι, θεωρώντας την πολίτικη του φιλοτουρκική, ενώ στην Κωνσταντινούπολη. Την ημέρα εκείνη ο πρόεδρος των ΗΠΑ Lyndon Baines Johnson απευθύνει επιστολή – καταπέλτη προς τον Τούρκο πρωθυπουργό İsmet İnönü, ο οποίος έχει ήδη ειδοποιήσει την Ουάσινγκτον για την επικείμενη εισβολή. «Πολύ με ανησύχησε η πληροφορία που είχα από σας και τον υπουργό σας επί των Εξωτερικών, μέσω του πρεσβευτή Hire, ότι η τουρκική κυβέρνηση σκέπτεται να παρέμβει στρατιωτικά και να καταλάβει τμήμα της Κύπρου», γράφει στην επιστολή του ο Johnson και στη συνέχεια, για να συγκροτήσει τους Τούρκους, απειλεί ωμά τον İnönü ότι δεν θα κάνει τίποτα να τον βοηθήσει, αν η Σοβιετική Ενωση επιτεθεί εναντίον της Τουρκίας, λόγω εισβολής της τελευταίας στην Κύπρο: «Ελπίζω να αντιληφθείτε ότι οι Ατλαντικοί Σύμμαχοί σας δεν είχαν ακόμη την ευκαιρία να εξετάσουν κατά πόσο έχουν την υποχρέωση να προστατεύσουν την Τουρκία εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης, εάν η Τουρκία προβεί σε ενέργειες που θα την ενέπλεκαν σε πόλεμο με τη Σοβιετική Ενωση, χωρίς να έχει για τις ενέργειές της αυτές την πλήρη συγκατάθεση και κατανόηση των συμμάχων της του ΝΑΤΟ» τονίζει χωρίς περιστροφές ο Johnson. Απειλεί έμμεσα μάλιστα επιπροσθέτως τον İnönü ότι δεν θα κάνει τίποτα για να εμποδίσει τη σφαγή των Τουρκοκυπρίων σε περίπτωση εισβολής: «Τουρκική εισβολή στην Κύπρο θα μπορούσε να οδηγήσει στο οφαγιασμό δεκάδων χιλιάδων Τουρκοκυπρίων στο νησί. Θα εξαπέλυε κύμα οργής εναντίον σας και δεν θα ήταν επαρκής και αποτελεσματική καμία ενέργεια εκ μέρους σας να παρεμποδίσει την ομαδική καταστροφή πολλών από εκείνους που προσπαθείτε να προστατεύσετε». Οι Τούρκοι διαδηλωτές εμφανίζουν τον Σοβιετικό ηγέτη Nikita Khrushchev ντυμένο με φουστανέλα, λόγω της στάσης του υπέρ της Κύπρου.
Καταλήγοντας ο Lyndon Baines Johnson καλεί τον İnönü να μεταβεί σύντομα στην Ουάσινγκτον για συνομιλίες μαζί του και να μην προχωρήσει σε καμιά ενέργεια μέχρι τότε εναντίον της Κύπρου. Στις 10 Ιουνίου φθάνει στην Αθήνα ο υφυπουργός Εξωτερικών George Ball, ο οποίος προσκαλεί τον Γεώργιο Παπανδρέου, εκ μέρους του προέδρου Johnson, να μεταβεί στην Ουάσινγκτον για συνομιλίες. Ο πρωθυπουργός της Ελλάδας φθάνει στις 23 Ιουνίου στην Ουάσινγκτον συνοδευόμενος από τον υπουργό Εξωτερικών και τον αναπληρωτή υπουργό Συντονισμού Ανδρέα Παπανδρέου. Την επομένη ουναντάται με τον πρόεδρο Johnson στον Λευκό Οίκο. Παρόντες από αμερικανικής πλευράς, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Εξωτερικών Dean Rusk και ο υφυπουργός George Ball. Η συνάντηση διαρκεί μία ώρα και 15 λεπτά. Ο Johnson προτείνει στον Παπανδρέου και τον πιέζει να συναντηθεί με τον Τούρκο ομόλογό του İnönü -ο οποίος βρίσκεται ακόμη στις ΗΠΑ- προκειμένου να συζητήσουν απευθείας λύση της κυπριακής κρίσης. Ο Παπανδρέου αρνείται. Αυτό επιβεβαιώνεται εμμέσως την ίδια ημέρα και από τουρκικής πλευράς, καθώς στη Νέα Υόρκη ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Erkin αποκλείει το ενδεχόμενο συνάντησης των πρωθυπουργών Ελλάδας και Τουρκίας, αν και ο ίδιος ο İnönü έχει αποδεχθεί -κατ’ αρχήν- πρόταση συναντήσεως. Ακολουθεί, την ίδια ημέρα, δεύτερη συνάντηση επί της προεδρικής θαλαμηγού «Σεκόγια» στον ποταμό Potomac.
Ο Γ. Παπανδρέου με τον Lyndon Baines Johnson κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του πρώτου στην Ουάσινγκτον. Παρόντες από αμερικανικής πλευράς ο υπουργός Αμυνας Robert McNamara, ο πρώην υπουργός Εξωτερικών και πατέρας του ομώνυμου σχεδίου για το Κυπριακό Dean Acheson καθώς και ο αρχηγός του κοινού επιτελείου στρατηγός Maxwell Taylor. Ο Ball επισείει τον κίνδυνο τουρκικής απόβασης στην Κύπρο και επισημαίνει στους Ελληνες συνομιλητές του ότι μια σύρραξη με την Τουρκία θα ήταν καταστροφική. Ο McNamara επαναλαμβάνει όσα στην προηγούμενη συνάντηση ο πρόεδρος Jhonson είχε αναφέρει περί του ότι σε περίπτωση τουρκικής απόπειρας απόβασης στην Κύπρο οι ΗΠΑ δεν θα παρεμβάλουν τον 6ο Στόλο για να την αποτρέψουν. Την επομένη 25 Ιουνίου ο Γ. Παπανδρέου δέχεται τον Rusk, ο οποίος πιέζει εκ νέου για ελληνοτουρκική συνάντηση κορυφής. Ο Παπανδρέου απορρίπτει την πρόταση. Δέχεται όμως μεσολάβηση του Acheson υπό την εποπτεία του ΟΗΕ, ο γενικός γραμματέας του οποίου -ο U Thant- συμφωνεί αργότερα την ίδια ημέρα. Το απόγευμα διεξάγεται δεύτερη συνομιλία Jhonson-Παπανδρέου, χωρίς ο Αμερικανός πρόεδρος να κατορθώσει ν’ αποσπάσει συγκατάθεση του Ελληνα πρωθυπουργού για απευθείας συνομιλίες με τον Τούρκο ομόλογό του. Ο Dean Acheson μεταβαίνει στις 5 Ιουλίου στη Γενεύη, την οποία χρησιμοποιεί ως βάση των δραστηριοτήτων του και καταρτίζει δύο σχέδια διχοτόμησης της Κύπρου. Το πρώτο εκχωρεί τη χερσόνησο της Καρπασίας στους Τούρκους για να γίνει μια αχανής τουρκική στρατιωτική βάση με δυνάμεις στρατού, ναυτικού και αεροπορίας, ενώ επιπροσθέτως εκχωρεί και αυτόνομα τουρκοκυπριακό καντόνια στον ελληνικό τομέα του νησιού. Ο ελληνοκυπριακός τομέας σε αντάλλαγμα θα ενωθεί με την Ελλάδα. Στη δεύτερη εκδοχή του το σχέδιο Dean Acheson αναφέρει για «εκμίσθωση» της Καρπασίας στην Τουρκία για 50 χρόνια και μειώνει κάπως την έκταση του τουρκικού τομέα. Η Τουρκία απορρίπτει το δεύτερο σχέδιο Dean Acheson και αποδέχεται το πρώτο, ενώ η ελληνική κυβέρνηση απορρίπτει το πρώτο και αντιμετωπίζει πολύ ευνοϊκά την αποδοχή του δεύτερου. «Μας προσφέρουν μια πολυκατοικία έναντι αντιπαροχής ενός διαμερίσματος» συνήθιζε να λέει για το σχέδιο αυτό ο Γ. Παπανδρέου. Ο Μακάριος, ανήσυχος για τα τεκταινόμενα στη Γενεύη χωρίς την παρουσία εκπροσώπου της κυπριακής κυβέρνησης, έρχεται στις 27 Ιουλίου στην Αθήνα. Απορρίπτει κατηγορηματικά και τις δύο εκδοχές του σχεδίου Dean Acheson και έπειτα από αλλεπάλληλες συσκέψεις υπό τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου, ο Κύπριος ηγέτης ανακοινώνει προς τους δημοσιογράφους στις 30 Ιουλίου: «Αυτόκλητοι μεσολαβηταί ανέπτυξαν προσφάτως εις τα παρασκήνια της Γενεύης έντονον δραστηριότητα προς εκτροχιασμόν του Κυπριακού εκ της ακολουθητέας γραμμής… Οι αυτόκλητοι αυτοί μεσολαβηταί, ως καλώς γνωρίζω, επεξεργάσθησαν απαράδεκτα σχέδια λύσεως του Κυπριακού… Αισθάνομαι βαθυτάτην ικανοποίησιν, διότι τα σχέδια ταύτα προσέκρουσαν επί της σταθερός αντιστάαεως της ελληνικής κυβερνήσεως». Στις 5 Αυγούστου ο Γ. Παπανδρέου καλεί στην Αθήνα τον στρατηγό Γρίβα, ο οποίος χρησιμοποιείται πλέον ως αντίβαρο, αν όχι ως υπονομευτής του Μακαρίου. Κάτω από ασφυκτικές κυβερνητικές πιέσεις ο Γρίβας αποδέχεται κάποια νέα παραλλαγή των ιδεών του Dean Acheson και επιστρέφει στην Κύπρο την επομένη, 6 Αυγούστου. Την ίδια μέρα κλιμακώνονται υπό την ηγεσία του οι στρατιωτικές συγκρούσεις στη Μανσούρα, οι οποίες έχουν αρχίσει το βράδυ της 5ης Αυγούστου. Στις 7 Αυγούστου οι ελληνοκυπριακές δυνάμεις καταλαμβάνουν το ύψωμα Λωρόβουνου και ο Γρίβας ετοιμάζεται να επιτεθεί για να καταλάβει τα Κόκκινα. Ομως η Τουρκία αντιδρά δυναμικά. Το πρωί της 8 Αυγούστου τουρκικό πολεμικό αεροσκάφη αρχίζουν σφοδρό βομβαρδισμό της περιοχής της Πάφου, ενώ τη νύχτα της 8 προς 9 Αυγούστου έξι τουρκικά πολεμικό πλοία πλησιάζουν προς τις τουρκικές ακτές, παραβιάζοντας τα κυπριακά χωρικό ύδατα.
Μακάριος και Γ. Παπανδρέου χαμογελούν αλλά οι σχέσεις τους κάθε άλλο παρά καλές υπήρξαν. Ανάστατος από τις εξελίξεις ο Γ. Παπανδρέου στέλνει στις 8 Αυγούστου εμπιστευτικό μήνυμα προς τον Μακάριο, στο οποίο τον κατηγορεί ότι «άλλα συμφωνούμεν και άλλα πράττετε», ενώ καλεί τον Κύπριο πρεσβευτή στην Αθήνα Ν. Κρανιδιώτη και του δηλώνει: «Ηπατήθην… Η επίθεσις ανελήφθη εν πλήρει αγνοία της ελληνικής κυβερνήσεως και του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Είμαι βαθύτατα αγανακτισμένος». Στις 9 Αυγούστου, ο Μακάριος αποφασίζει να στραφεί αποφασιστικά προς τη Σοβιετική Ενωση, ζητώντας της άμεση βοήθεια για να αποτραπεί η τουρκική εισβολή και η συνεπεία αυτής πλήρης νατοποίηση του νησιού, μέσω της διχοτόμησης. Ο ίδιος ο Nikita Khrushchev στέλνει την ίδια μέρα τηλεγράφημα συμπαράστασης στον Μακάριο, ενώ παράλληλα με τηλεγράφημά του προς τον İnönü τον καλεί να σταματήσει οποιαδήποτε πολεμική ενέργεια εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας. Στις 15 Αυγούστου η σοβιετική κυβέρνηση εκδίδει μακροσκελές επίσημο ανακοινωθέν, το οποίο προκαλεί αναστάτωση στην Ουάσινγκτον και σε όλες τις δυτικές πρωτεύουσες.
Βομβαρδισμένο από την τουρκική αεροπορία οίκημα στην Αγία Μαρίνα. «Εν όψει του κινδύνου εισβολής ξένων ενόπλων δυνάμεων στο έδαφος της Κύπρου, ο πρόεδρος Μακάριος απηύθυνε στην σοβιετική κυβέρνηση αίτημα για στρατιωτική βοήθεια… Ανταποκρινόμενη στην έκκληση της κυπριακής κυβέρνησης και προσωπικά του αρχιεπισκόπου Μακαρίου, η σοβιετική κυβέρνηση διακηρύσσει ότι, αν λάβει χώρα ξένη ένοπλη εισβολή στο έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, η Σοβιετική Ενωση θα βοηθήσει τη Δημοκρατία της Κύπρου να υπερασπίσει την ελευθερία και την ανεξαρτησία της από μια τέτοια εισβολή και είναι έτοιμη να αρχίοει αμέσως τώρα διαπραγματεύσεις γι’ αυτό το θέμα».
Αντιαμερικανική φοιτητική διαδήλωση στην Αθήνα. Οι Αμερικανοί, υπό το πρίσμα ιης σοβιετικής παρέμβασης, προσανατολίζονται προς την κατεύθυνση πραξικοπηματικής εφαρμογής του σχεδίου Αχσεσον, με τη συνεργασία της ελληνικής κυβέρνησης. Στις 20 Αυγούστου ο υπουργός Αμυνας Πέτρος Γαρου-φαλιός μεταβαίνει στην Κύπρο για να προτείνει στον Μακάριο την ταυτόχρονη πραξικοπηματική κήρυξη της Ενωσης από τα κοινοβούλια Ελλάδας και Κύπρου, υποσχόμενος παρέμβαση των ΗΠΑ για να μην οδηγήσει η αντίδραση της Τουρκίας σε ελληνοτουρκικό πόλεμο. «Ηταν φανερό ότι επρόκειτο για συμπαιγνία, με αντικειμενικό σκοπό την πραξικοπηματική επιβολή του σχεδίου Ατσεσον και την ντε ηιάκτο διχοτόμηση του νησιού», δήλωνε αργότερα ο Μακάριος στον Ν. Κρανιδιώτη.
Ο Α. Παπανδρέου επισκέφθηκε την Κύπρο αμέσως μετά την παραίτησή του από το Υπουργικό Συμβούλιο. Ταυτόχρονα, αμερικανικά έγγραφα, που έγιναν πρόσφατα γνωστό στην κοινή γνώμη, όπως επείγον τηλεγράφημα του υφυπουργού Τζσρτζ Μπολ προς τον πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Αθήνα X. Λαμπουίς, με ημερομηνία 20 Αυγούστου, αποκαλύπτουν την έκταση του πραξικοπηματικού σχεδιασμού. «Πρέπει να έχουμε μια άμεση απόφαση γιατί αλλιώς το σχέδιο θα καταρρεύσει», τονίζει φορτικά ο Αμερικανός υφυπουργός Εξωτερικών, καθώς ο Γ. Παπανδρέου ταλαντεύεται την τελευταία στιγμή, αν πρέπει να προχωρήσει σε τέτοια κίνηση, που προϋποθέτει πραξικοπηματική δράση εναντίον του Μακαρίου. Ομως ο Τζορτζ Μπολ συνεχίζει: «Το σχέδιο θα διαρρεύσει… Ο Μακάριος θα ανησυχήσει και θα φυλαχθεί. Ο Γρίβας θα εξουδετερωθεί και δεν θα μπορέσει εύκολα να υλοποιήσει το σχέδιο… Είχαμε υποθέσει ότι η ελληνική κυβέρνηση θα λάμβανε μέτρα για να παρακάμψει τον Μακάριο και να επιβάλει την άμεση ένωση, χρησιμοποιώντας όποια μέσα θεωρεί αναγκαία…».
Πραγματικό ράκος ο Γ. Παπανδρέου στη συνέντευξη τύπου στην Ουάσινγκτον, αμέσως μετά τις συνομιλίες με τον πρόεδρο Jhonson. Τελικά, ο Γ. Παπανδρέου αποφασίζει να μην προχωρήσει στη μοιραία πραξικοπηματική κίνηση. Οι σχέσεις του όμως με τον Μακάριο έχουν ήδη τραυματιστεί βαριά. Μέχρι που ο τελευταίος φθάνει στο σημείο να απελάσει από την Κύπρο τον στενότατο συνεργάτη του Γ. Παπανδρέου, τον Ν. Δεληπέτρο, τον οποίο έχει στείλει ο Ελληνας πρωθυπουργός στη Λευκωσία ως ακόλουθο Τύπου της πρεσβείας, για να ενισχύει χρηματικά τις αντιμακαριακές εφημερίδες και να οργανώσει την εκστρατεία του κυπριακού Τύπου εναντίον του αρχιεπισκόπου και της κυβέρνησής του…
πηγή: «Ιστορικό Λεύκωμα 1964», συλλογικό έργο, Αθήνα, έκδοση εφημερίδας «Η Καθημερινή» (1998). Αλιεύτηκε από το διαδίκτυο: https://anemourion.blogspot.com/2017/10/blog-post_862.html
